Empedocles de daemon en de goden

Dit boek bevat een vertaling van, uitleg van en een commentaar op Empedocles' gedicht 'De zuiveringen' (dat deel is van een groter dichtend verhaal waarvan het tweede gedicht 'Over de natuur' heet). Empedocles werd in 492 v. Chr. op Sicilië geboren en is bekend geworden met zijn stelling dat er vier zelfstandige elementen bestaan die niet uit elkaar voortkomen. Daarmee neemt hij afstand Herakleitos' idee om lucht als onzelfstandig mengsel van vuur en water, dus als mist ('aer'), te zien en water en aarde ook niet als zelfstandige 'elementen' te zien, maar als onzelfstandige fasen van het vuur.

'De zuiveringen' wordt veelal slechts als een inleiding beschouwd, waarin uitgelegd wordt dat je in wezen een daemon, een 'spirit', bent die een goddelijk verbod overtreden heeft en daarom een levend lichaam is dat zich in de natuur bevindt om daar gelouterd te worden met als doel om terug te kunnen keren naar de staat van voor je zondeval. Een inleiding is in principe over te slaan, maar dat is geenszins het geval bij 'De zuiveringen' dat een op zichzelf staande tekst is en in die zin in het geheel geen inleiding is.

Met metafysisch sporen zoeken wordt in dit boek getoond dat 'De zuiveringen' een blauwdruk is van heel het denken van Empedocles en wordt er een oeroude ontologie blootgelegd. Met dit metafysisch speurwerk wordt op ingenieuze wijze achterhaald wat de ware reden is waarom je volgens de pythagorëer Empedocles geen bonen mag eten. In de uitleg van dit 'bonenverbod' openbaart zich het gehele Griekse denken, de tijdsgeest daar toen in die regio van de wereld.

Empedocles neemt weliswaar afstand van de transformaties van het vuur waarin vuur verschillende fasen kent en de elementen fasen van het vuur zijn, maar het idee van de transformatie bewaart hij als geen ander en bouwt het uit in wat we tegenwoordig een 'evolutieleer' zouden noemen. Een gevallen daemon wordt eerst een vis dan vogel om vervolgens struik en ten slotte mens te worden. Vanuit het moderne idee dat een vogel een meer ontwikkelde levensvorm is, is het op z'n positiefst een raadsel - al zullen de meesten Empedocles als primitief beschouwen en zijn leer onwaar - dat je als gevallen daemon eerst vogel zult zijn en dan struik. Dit boek laat zien hoe je werkelijk in dialoog kunt gaan met totaal andere 'denksystemen' om daar het redelijke, de coherentie, de betekenis, van in te kunnen zien.

Dan kan ook begrepen worden dat lucht in wezen door water bemiddelt licht is. Lucht is 'aer' (air) en licht is via het fenomeen van de helderheid van een heldere hemel ('sky') 'aither' (ether) waarin de hemel ('ouranos') met zijn sterren bestaat. De Babylonische spraakverwarring die na Empedocles ging heersen (omdat zowel het Griekse 'aer', 'aither' als 'ouranos' lucht konden betekenen) is daarmee opgelost. De oplossing van de verwarring is de sleutel tot het ontstaan van de vier elementen.

Het denken van Empedocles wordt vooral ook in de context gezet van Parmenides en Herakleitos. Een belangrijk thema in het boek is om de reden te achterhalen van Empedocles zijn strenge religieuze veganisme en dat hij het bloedoffer tot taboe verklaarde en daarvoor in de plaats een bloedloos plengoffer stelde. Dit maakt dit boek uiterst relevant voor onze tijd in het Westen waar koosjer en halal vlees van ritueel geslachte dieren onder druk staat door een nieuw soort religieus veganisme. Niet een religieus doordacht veganisme, maar een moreel emotioneel vegetarisme en veganisme, vooral uit angst voor een verwoestende klimaatramp, dat het gebruik van geweld niet vreest als middel een geweldloze wereld te stichten. Dit boek laat zien hoe je je van 'De zuiveringen' kunt zuiveren.